Satranç Nasıl Oynanır? Taşların Dizilişi ve Hareketleri

KISA CEVAP
Satranç nasıl oynanır?
Satranç, iki oyuncunun 64 karelik tahtada sırayla birer taş oynadığı bir strateji oyunudur. Her oyuncu 16 taşla başlar ve beyaz ilk hamleyi yapar. Amaç, rakibin şahını kurtulamayacağı biçimde tehdit etmektir; buna şah mat denir. Taşların hareketini öğrenmek, oyunun yarısını öğrenmek demektir.
Oyunun akışı basittir. Beyaz oynar, ardından siyah oynar ve oyuncular sırayla devam eder. Her hamlede yalnız bir taş oynatırsınız; yalnız rok hamlesinde iki taş birlikte hareket eder. Gittiğiniz karede rakip taş varsa onu alırsınız, yani tahtadan çıkarırsınız.
- Tahtayı, sağ alt köşenizdeki kare açık renkli olacak biçimde yerleştirin.
- İki taraf da 16 taşı ilk iki sıraya dizer.
- Beyaz ilk hamleyi yapar, sonra sırayla oynarsınız.
- Her taşı kendi kuralına göre hareket ettirirsiniz.
- Rakip taşın karesine giderseniz o taşı alırsınız.
- Rakibin şahını kaçamayacağı biçimde tehdit ederseniz şah mat yapar ve oyunu kazanırsınız.
Bu nedenle yazıda sırayla ilerliyoruz. Önce tahtayı ve dizilişi, ardından taşların hareketini görüyoruz. Sonra özel kuralları ve çocuklar için öğretim sırasını anlatıyoruz. Kuralların dayanağı, Dünya Satranç Federasyonu olan FIDE'nin yayımladığı FIDE Satranç Kuralları metnidir.
Satranç nasıl oynanır, tahtayı nasıl yerleştirirsiniz?
Satranç tahtası 8 sıra ve 8 sütundan oluşur. Toplam 64 kare vardır ve kareler açık ile koyu renk arasında sırayla değişir. FIDE kurallarına göre oyuncunun yanındaki sağ köşe karesi açık renklidir. Tahtayı yanlış çevirirseniz dizilişiniz de yanlış olur. Bu nedenle oyundan önce bu kontrolü alışkanlık haline getirin.
Sütunlara soldan sağa a'dan h'ye kadar harf verirsiniz. Sıralara ise beyazın tarafından 1'den 8'e kadar rakam verirsiniz. Örneğin e4 karesi, e sütunu ile dördüncü sıranın kesiştiği yerdir. Bu adlar, hamleleri kâğıda yazarken ve çocuklara bir hamleyi tarif ederken işinize yarar.
Sınıfta ya da kursta tahtaları dağıtırken küçük bir ezber cümlesi kullanın: "Sağ alt köşe açık renk." Çocuklar bu cümleyi iki üç kez tekrarlayınca tahtayı kendiliğinden doğru çevirir. Ayrıca bu kontrol, yeni başlayanların en sık yaptığı dizilim hatasını baştan önler.
Öte yandan tahtayı masaya koymadan önce yüzeyin düz olmasına dikkat edin. Üstelik taşların karelere tam oturması, çocukların hangi karede durduğunu daha kolay görmesini sağlar. Böylece hareket tartışmaları azalır ve ders akışı bozulmaz.
Taşlar tahtaya hangi sırayla dizilir?
Her oyuncu bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyonla başlar. Beyaz taşlar birinci ve ikinci sırayı, siyah taşlar sekizinci ve yedinci sırayı doldurur. Dizilişi şu sırayla yaparsınız:
- Sekiz piyonu ikinci sıraya yan yana koyun. Siyahta bu sıra yedincidir.
- Kaleleri iki köşeye yerleştirin.
- Atları kalelerin yanındaki karelere koyun.
- Filleri atların yanındaki karelere yerleştirin.
- Veziri kendi renginin karesine koyun. Beyaz vezir açık renkli kareye, siyah vezir koyu renkli kareye gelir.
- Şahı geriye kalan kareye yerleştirin.
Hatırlatma cümlesi şudur: "Vezir kendi rengini sever." Böylece iki vezir de aynı sütunda karşı karşıya durur. Yani siyahın dizilişi, beyazın aynadaki görüntüsü gibidir. Dizilişi bitirdiğinizde bir kontrol yapın: kaleler köşede mi, vezirler karşılıklı mı, şahlar karşılıklı mı?
Satranç nasıl oynanır, her taş nasıl hareket eder?
Her taşın kendine ait bir yürüyüşü vardır. Aşağıdaki tablo altı taşın hareketini yan yana gösterir. Önce bu tabloyu bir tahtanın başında deneyerek öğrenin; çünkü taşın hareketini elinizle yaptığınızda aklınızda daha kolay kalır.
| Taş | Hareketi | Önemli not |
|---|---|---|
| Şah | Her yöne bir kare | Rakibin tehdit ettiği kareye gidemez |
| Vezir | Düz ve çapraz, istediği kadar kare | Araya giren taşın üstünden geçemez |
| Kale | Yatay ve dikey, istediği kadar kare | Araya giren taşın üstünden geçemez; rokta yer değiştirir |
| Fil | Çapraz, istediği kadar kare | Hep başladığı renkteki karelerde kalır |
| At | L biçiminde: iki kare düz, bir kare yana | Taşların üstünden atlayabilen tek taştır |
| Piyon | İleri doğru bir kare | Çaprazdaki rakibi alır, geri gitmez |
Bir taş, kendi rengindeki başka taşın karesine gidemez. Rakip taşın karesine giderseniz o taşı alırsınız. At dışındaki hiçbir taş, yolundaki taşın üzerinden geçmez. Bu üç cümleyi iyi öğrenen bir çocuk, hareket kurallarının büyük kısmını bilir.
Vezirin hareketi, kale ile filin hareketlerinin toplamıdır. Bu nedenle çocuğa önce kaleyi ve fili gösterirseniz vezirin yürüyüşünü kendiliğinden bulur. Ayrıca şah da her yöne gider, ancak yalnız bir kare ilerler. Yani şah güçlü değil, değerli bir taştır; oyun onun güvenliği üzerine kurulur.
Satranç dersi okulda ve kursta nasıl yer alır?
Satranç, birçok çocuğun okulda beden eğitimi saatinde, seçmeli derste ya da kulüp etkinliğinde karşılaştığı ilk zihin sporudur. Uygulama okuldan okula değişir. Bu nedenle ders saatini ve kulüp programını okulunuzdan öğrenin. Okul dışında ise spor okulları ve kurs merkezleri satranç grupları açar.
Bir kurs merkezi yönetiyorsanız ders düzeni kadar kayıt düzeni de önemlidir. Öğrenci kartlarını, grupları, yoklamayı ve aidat takibini tek yerde tutan bir kurs merkezi yönetim programı kullanırsınız. Böylece antrenör tahtaya, siz de velilerle ilişkiye zaman ayırırsınız. Planox'ta veli kendi paneline girer ve çocuğunun yoklama kayıtlarını görür.
Veliyseniz aynı soruları siz de sorabilirsiniz: Ders hangi gün, grup kaç kişilik, devamsızlığı kim takip ediyor? Doğru kursu seçmek için spor okulu seçerken sorulacak sorular yazımıza bakın. Satranç kursunun yönetim tarafını ise satranç kursu yönetimi yazımızda anlatıyoruz. Birden fazla branşınız varsa çoklu branş yönetimi yazımız da size yol gösterir.
Piyon nasıl yürür ve nasıl taş alır?
Piyon, tahtadaki en kalabalık ama en çok yanlış anlaşılan taştır. Ancak kuralları kısadır. Piyon yalnız ileri gider; geri dönmez. Taş alırken ise düz değil, çapraz hareket eder. Bu fark, yeni başlayanların en sık karıştırdığı noktadır.
- Piyon ileri doğru bir kare yürür. Karşısında taş varsa ilerleyemez.
- Piyon ilk hamlesinde isterse iki kare ilerler. Bu hak yalnız başlangıç karesindeki piyon içindir.
- Piyon yalnız bir kare ileri çaprazındaki rakip taşı alır.
- Piyon geriye ya da yana hareket etmez.
Örneğin beyaz bir piyon e2 karesinde duruyorsa e3 ya da e4 karesine gidebilir. Aynı piyon, d3 ya da f3 karesinde rakip taş görürse o taşı alır. Düz önünde rakip taş varsa ise yalnız bekler. Çocuklara bu farkı, "piyon yürürken ileri, vururken çapraz bakar" diyerek anlatabilirsiniz.
Piyonlar oyunun yapısını belirler. Örneğin yan yana duran piyonlar birbirini korur. Ayrıca bir piyon ilerledikçe değerli hale gelir, çünkü terfiye yaklaşır. Bu nedenle çocuklara piyonları rastgele ilerletmemeyi öğretin. Merkezdeki piyonları oynatmak, diğer taşlara yer açmak için iyi bir başlangıçtır.
Rok nasıl yapılır?
Rok, şahı güvene almak ve kaleyi oyuna sokmak için yaptığınız özel hamledir. Şah, kendi sırasında bir kaleye doğru iki kare gider. Ardından kale, şahın üstünden atlayıp onun yanındaki kareye geçer. Hepsi tek hamle sayılır. Şah tarafındaki rok kısa, vezir tarafındaki rok uzun roktur.
Rok yapabilmeniz için bazı şartlar gerekir. FIDE kurallarına göre şah ya da o kale daha önce oynamamış olmalıdır. Ayrıca şahla kale arasında başka taş durmamalıdır. Bu şartları şöyle kontrol edebilirsiniz:
- Şahınız bu oyunda hiç hareket etmedi mi?
- Rok yapacağınız kale hiç hareket etmedi mi?
- İkisinin arasındaki kareler boş mu?
- Şahınız şu anda tehdit altında değil mi?
- Şahınızın geçeceği ve varacağı kareleri rakip taş tehdit etmiyor mu?
Beş cevabınız da evetse rok yaparsınız. Dolayısıyla bir şartın eksik olması, rok hakkını geçici ya da kalıcı biçimde kapatır. Bu nedenle erken yaşta kale ya da şahı gereksiz yere oynatmamayı çocuklara baştan söyleyin.
Geçerken alma (en passant) nedir?
Geçerken alma, Fransızca "en passant" adıyla da bilinen özel bir piyon alışıdır. İki kare ilerleyen bir piyonu, yanındaki rakip piyon sanki bir kare gitmiş gibi alabilir. Bu hak yalnız hemen sonraki hamlede kullanılır. Hamle sırası geçerse hak kaybolur.
Örnek bir durum düşünün. Beyaz piyonunuz beşinci sırada duruyor. Siyah, yandaki sütunda yedinci sıradaki piyonunu iki kare ilerletiyor ve piyonunuzun hemen yanına geliyor. Siz de piyonunuzu siyah piyonun bir kare önüne giderek alıyorsunuz. Alınan piyon, tahtadan kalkar.
Kuralın amacı basittir. İki kare ilerleme hakkı, piyonun sizin piyonunuzun alma alanından kurtulmasını sağlamamalıdır. Yeni başlayanlar bu kuralı garip bulabilir. Bu nedenle onu önce tahtada üç dört kez canlandırın, sonra oyuna ekleyin. Ayrıca kural yalnız piyonlar arasında geçerlidir. Örneğin oyunu yavaş oynayan çocuklar bu hakkı kaçırabilir. Bu nedenle rakibin son hamlesine her zaman bakın.
Piyon terfisi nasıl olur?
Piyon, tahtanın karşı ucundaki son sıraya ulaştığında terfi eder. Yani aynı renkteki bir vezire, kale, fil ya da ata dönüşür. FIDE kurallarına göre daha önce taş kaybetmiş olmanız gerekmez. Üstelik seçim sizindir ve dönüşüm, piyonu oynadığınız hamlenin parçasıdır.
Çoğu oyuncu vezir seçer; çünkü vezir tahtadaki en geniş hareket alanına sahiptir. Ancak bazı konumlarda at ya da kale daha iyi sonuç verir. Örneğin bazen at, şah mat için gereken özel şekli sağlar. Bu nedenle çocuklara "hep vezir" demek yerine seçeneklerin dördünü de gösterin.
Terfi eden piyon, tahtada yeni bir taş olarak kalır. Bu yüzden aynı renkte iki ya da daha fazla vezir olabilir. Elinizde ikinci bir vezir yoksa ters çevrilmiş bir kaleyi vezir diye kullanmak yaygın bir okul çözümüdür. Hakem ya da antrenörle bunu oyundan önce kararlaştırırsınız.
Şah çekmek ve şah mat nedir?
Şahınız rakip bir taşın tehdidi altındaysa şah çekilmiş demektir. Bu durumda sıranız geldiğinde tehdidi hemen kaldırmanız gerekir. Tehdidi görmezden gelen bir hamle yapamazsınız. Şahınızı açıkta bırakan hamle de geçersizdir; bu kural her iki taraf için de geçerlidir.
Şah çekildiğinde üç çözümünüz vardır:
- Şahı tehdit edilmeyen bir kareye götürürsünüz.
- Tehdit eden taşla şahınızın arasına başka bir taş koyarsınız.
- Tehdit eden taşı alırsınız.
Üç yolun hiçbiri işe yaramıyorsa şah mat olmuşsunuz demektir. FIDE kurallarına göre oyun o anda biter ve şahı mat eden taraf kazanır. Şah tahtadan hiçbir zaman alınmaz; oyun daha önce sona erer. Çocuklara bu cümleyi tekrarlatın: "Şah alınmaz, mat edilir."
Örneğin şahınız arka sırada ve önünüzde kendi piyonlarınız varsa, rakip bir kale arka sıraya girip şah çektiğinde kaçacak yeriniz kalmaz. Dolayısıyla şahın önündeki piyonlar onu korurken kaçışını da engelleyebilir. Bu nedenle çocuklara şahın önünde açık bir kare bırakmayı öğretin.
Pat nedir ve oyun berabere nasıl biter?
Pat, sırası gelen oyuncunun oynayabileceği hiçbir yasal hamlesinin olmadığı, ama şahının tehdit altında bulunmadığı durumdur. Oyun berabere biter. Pat, şah matla karıştırılır. Aradaki fark şudur: şah matta şah tehdit altındadır, patta değildir. Bu fark, kazanmaya çok yakın oyuncuların bile oyunu kaçırmasına yol açar.
Beraberlik yalnız pattan ibaret değildir. Aşağıdaki tablo, FIDE kurallarındaki başlıca beraberlik durumlarını gösterir.
| Durum | Ne anlama gelir? | Sonuç |
|---|---|---|
| Pat | Hamle yok ama şah tehdit altında değil | Oyun hemen berabere biter |
| Ölü konum | Hiçbir hamle dizisiyle mat yapılamaz | Oyun berabere biter |
| Üç kez tekrar | Aynı konum en az üç kez ortaya çıkar | Sırası gelen oyuncu beraberlik ister |
| 50 hamle kuralı | Her iki oyuncu 50 hamle boyunca piyon oynamaz ve taş almaz | Sırası gelen oyuncu beraberlik ister |
| Beş kez tekrar ya da 75 hamle | Aynı konum beş kez ortaya çıkar ya da 75 hamle boyunca piyon oynanmaz ve taş alınmaz | Oyun kendiliğinden berabere biter |
Ayrıca oyuncular karşılıklı anlaşarak da beraberliği kabul edebilir. Okul ve kurs oyunlarında en sık karşılaşacağınız beraberlik, pattır.
Beraberlik, yenilgiyle aynı şey değildir. Ancak kazanmaya yakınken beraberliğe düşmek büyük hayal kırıklığı yaratır. Bu nedenle çocuklara, rakibin hamlesi kalmadığında patı hesaba katmayı öğretin. Örneğin elinizde yalnız şah ve vezir kaldıysa, rakibin şahını köşeye sıkıştırırken ona bir hamle imkânı bırakmanız ya da doğrudan mat etmeniz gerekir.
Dokunulan taşı oynama kuralı nedir?
Satrançta bir taşa oynama niyetiyle dokunduysanız o taşı oynarsınız. Rakibin taşına dokunduysanız, onu alabiliyorsanız almanız gerekir. FIDE kuralları bu ilkeyi açıkça yazar. Taşı yalnız düzeltmek istiyorsanız önce "düzeltiyorum" demeniz gerekir; bu söz Fransızca "j'adoube" olarak da bilinir.
Bu kural turnuvada ve resmî oyunlarda zorunludur. Okulda ya da arkadaş arasında oynarken ise çocuklara düşünerek oynama alışkanlığı kazandırır. Bir çocuk, bir taşı eline alıp sonra fikrini değiştirirse bu hatayı ders sırasında nazikçe ama net biçimde hatırlatın. Böylece düşünmeden hamle yapma eğilimi azalır.
Öte yandan bu kuralı küçük çocuklara ilk gün uygulamak zorunda değilsiniz. İlk derslerde hareketleri öğretin, alışkanlığı sonraki derslerde ekleyin. Yani önce taşların yürüyüşü, sonra dokunma kuralı gelir. Bu sırayı korumak, çocuğun oyundan soğumasını önler.
Ayrıca rakibe saygı alışkanlığı da buradan başlar. Örneğin çocuk, rakibin taşına yanlışlıkla dokunduğunda düzeltme niyetini söylemeyi öğrenir. Böylece oyun hem kurallı hem nazik kalır.
Hangi taş daha güçlüdür, taşları nasıl takas edersiniz?
Resmî kurallar taşlara puan vermez; ancak öğretmenler yeni başlayanlara bir değer sırası öğretir. Bu sıra bir kural değil, yardımcı yöntemdir. Vezir en güçlü taştır. Onu kale izler. Fil ile at yaklaşık aynı güçte kabul edilir. Piyon ise tek başına en zayıf taştır, ancak oyunun akışını en çok belirleyen taştır.
Takas, iki tarafın birbirinin taşını almasıdır. Örneğin bir filinizle rakibin atını alırsanız dengeyi koruyabilirsiniz. Ama bir piyon için veziri vermek çoğu zaman kötü bir takastır. Çocuklara bu mantığı, taşları sayarak değil, "hangi taş daha çok kareyi kontrol ediyor?" sorusuyla anlatın.
Puan sisteminin ayrıntısını antrenörünüzden ya da kursunuzdan öğrenebilirsiniz. Bu yazıda sayı vermiyoruz, çünkü sayılar resmî kuralın parçası değildir. Önemli olan, çocuğun vezirini küçük bir kazanç için kaybetmemeyi öğrenmesidir.
Satranç kuralları tek bakışta nasıl görünür?
Satranç nasıl oynanır sorusunun cevabını bir arada görmek, tekrar için işe yarar. Aşağıdaki liste, bu yazıdaki ana kuralları kısa cümlelerle verir. Örneğin bir çocuğa ya da yeni başlayan bir yetişkine bu listeyi çıktı olarak verebilirsiniz.
- Tahtada 64 kare vardır ve sağ alt köşe açık renklidir.
- Her oyuncu 16 taşla başlar ve beyaz ilk hamleyi yapar.
- Vezir kendi rengindeki kareye, şah yanındaki kareye dizilir.
- Her taşın kendi hareketi vardır; at dışında hiçbir taş atlamaz.
- Piyon düz yürür, çapraz alır, son sıraya gelince terfi eder.
- Rok, şah ve kaleyi birlikte oynatan tek hamledir.
- Geçerken alma yalnız iki kare ilerleyen piyona karşı ve hemen sonraki hamlede yapılır.
- Şah çekilince tehdidi kaldırırsınız; çözüm yoksa şah mattır.
- Hamlesi olmayan ama şahı tehdit altında olmayan oyuncu patla beraberlik alır.
Satranç nasıl oynanır sorusunu çocuklara hangi sırayla öğretirsiniz?
Çocuklara bütün kuralları aynı anda anlatmak, kaçınılması gereken bir hatadır. Genel öğretim yaklaşımı, kuralları küçük parçalara bölmektir. Yaşa uygun spor seçimi için çocuk hangi yaşta hangi spora başlamalı yazımıza bakabilirsiniz. Aşağıdaki sıra, kurslarda sık kullanılan bir yoldur.
- Tahtayı tanıtın: kareler, sıralar, sütunlar ve doğru dizilim.
- Yalnız piyonlarla bir mini oyun oynatın. Amaç, piyonu son sıraya ulaştırmaktır.
- Kale ve fili ekleyin. Her yeni taşı tek tek oynatın.
- Vezir ve atı ekleyin. At için sahada "L çizme" oyunu oynatabilirsiniz.
- Şahı, şah çekmeyi ve şah matı öğretin.
- En sonda rok, geçerken alma ve terfiyi gösterin.
Her adımda önce gösterin, sonra çocuğa yaptırın. Bir adım oturmadan diğerine geçmeyin. Tahtadan uzak oyunlar da işe yarar; beden eğitimi oyunları yazımız, ders arası hareket fikirleri için örnek verir. Ayrıca satranç gibi bireysel sporların çocuğa sağladığı özgüven konusunu da ayrı bir yazıda anlatıyoruz.
Her dersi kısa tutun ve oyunla bitirin. Örneğin dersin son bölümünü serbest oyuna ayırabilirsiniz. Ayrıca çocukların birbirine hamleyi anlatması öğrenmeyi pekiştirir. Böylece antrenör tek tek herkese yetişemese bile ders akışı kopmaz.
Yeni başlayanlar en çok hangi hataları yapar?
Yeni başlayanların hataları her ders benzerdir. Bunları baştan bilmek, derslerde zaman kazandırır. Ayrıca hataları çocuğu azarlamadan, oyunun doğal bir parçası olarak ele almak daha iyi sonuç verir.
- Tahtayı ters çevirmek. Sağ alt köşenin açık renkli olduğunu her derste kontrol edin.
- Vezir ile şahın yerini karıştırmak. "Vezir kendi rengini sever" cümlesini tekrarlatın.
- Piyonla düz önündeki taşı almaya çalışmak. Piyon yalnız çapraz alır.
- Filin renk değiştirdiğini sanmak. Fil hep aynı renkte kalır.
- Atın taşların üzerinden atlayabildiğini unutup yolu kapalı sanmak.
- Şah çekilmişken başka taşı oynamak. Önce tehdidi kaldırmak gerekir.
- Pat ile mat ayrımını karıştırmak. Şah tehdit altındaysa mat, değilse pat kavramı devreye girer.
Ayrıca çocuklar sık sık veziri erken oynatır ve kaybeder. Bu da normaldir. Öte yandan her hata bir öğrenme fırsatıdır. Dolayısıyla ilk oyunlarda galibiyet değil, kuralları doğru uygulamak hedef olmalıdır. Üstelik hatayı kendisi bulan çocuk, aynı hatayı tekrarlamaz.
Satranç grubunuzun kayıt ve yoklama düzenini ilk hafta nasıl kurarsınız?
Bir satranç grubu açtıysanız ilk hafta üç işi bitirmeniz gerekir: öğrencileri gruplara ayırmak, yoklama almak ve velilere düzenli bilgi vermek. Bunları kâğıt listeyle de yapabilirsiniz. Ancak grup büyüdükçe liste karışır ve ödeme takibi zorlaşır.
Planox'ta öğrenci kaydını, grup atamasını, yoklamayı ve ödeme planını panelden yönetirsiniz. Veliye duyuruyu kendi WhatsApp numaranızla gönderirsiniz. Planox ödemeyi kaydeder ve takip eder; tahsilat sizin kendi kanalınızda kalır. Turnuva ya da lig yönetimi ise Planox'ta yoktur. Turnuva çizelgesini ayrı hazırlarsınız.
Önce sistemi denemek istiyorsanız 10 dakikalık canlı demo hesabını açabilirsiniz. Örneğin kendi satranç grubunuzdan birkaç örnek öğrenci ekleyin, yoklama alın ve ödeme planı oluşturun. Veli panelinin telefonda nasıl göründüğüne de bakın. Daha fazla veli konusu için veli rehberi kategorisine göz atabilirsiniz. Satranç dersinde ilk hafta tamamlandığında geriye kalan iş, düzeni sürdürmektir.


